🙏अण्णाभाऊ साहित्य चिंतन 🙏 ------ भाग 4 ------- 👉दारूचे घोर परिणाम सांगणारी कथा - 💐 प्रायचित्त..💐 लेखक :-अण्णा भाऊ साठे विश्लेषण :मा धो खिलारे --------------------------------- मुम्बईच्या आसपास डोंगराच्या पोटात दगडाची खाण होती. मुम्बई पासून ती केवळ पंधरा मैल दूर होती. जवळच अजून एक टेकडी होती. त्या दोन डोंगर टेकडीच्या मधून रोज कैक विमाने जात होती अन येत होती. डोंगराच्या पायथ्याला कामगाराचि वस्ती होती. ती वस्ती माणसांचीच होती. खाणीत काम करणारे मानव होते ते. पण कूनाचेच त्यांच्या कडे लक्ष नव्हते. त्यांच्या डोक्यावरुन उडणार्या विमानातून जगातील कैक श्रेष्ठ माणसे मुम्बईला जात होती, त्यात विद्वान , पंडित व शास्त्रज्ञही असत. भारतीयच नव्हे तर जगाच्या संस्कृतीचीही ज्यांना तळमळ लागली आहे,असे थोर आत्मेही त्यात असत. कैक राजे महाराजे असत. कित्येक भारतरत्न,पद्मश्री असत. कोणी महाकवि, मोठे साहित्यिक, कादम्बरीकार असत. पण 👉त्यापैकी एकालाही ती वस्ती दिसत नव्हती. कारण त्यांच्या लेखी भारतीय संस्कृतित सामान्य माणूस वा 👉 कष्टाचे सागर उपसून दोलतीचे डोंगर रचणारा कामगार अजून प्राण्याचा माणूस व्हायचा असावा बहुधा ! त्या वस्ती शेजारी एक छोटाले तळे होते . निळ्याशार कमळाच्या फुलांनी त्या तल्याची मोहकता वाढवली होती . दिल्लीच्या आसपास असलेल्या त्या जुन्या थडग्यातच भारतीय संस्कृति आहे - इतर ठिकाणी ती मुळीच नाही असे समजनार्याना त्या वस्तीत 👉 माणूस रहातो एवढे सुद्धा जाणवत नव्हते . कारण, 👉माणूस नावाच्या प्राण्यांच्या काही मूलभूत गरजा असतात. 👉त्या गरजांच्या किमान पूर्तता त्या वस्तीत निश्चितचकेल्या जात नव्हत्या. तरीही तिथे माणसे जगत होती , कष्ट करीत होती . आधुनिक जगाला लागणार्या इमारती, रस्ते, धरणे यासाठीचे दगड ती माणसे त्या खाणींतून काढत होती. आणि अशी दगडे काढून काढून त्या मानवांनी तो डोंगर अर्धा उभा कापला होता. तिथे दोन दोर डोंगराच्या टोकापासून पायथ्यापर्यंत बांधले होते. अन, खालपासून वरपर्यंत कामगार मानव त्याच दोरावरून सरपटत ये जा करीत होता. अन उंच कड्यांवर दगडाना घायाळ करून खाली कोसलवत होता. अशी ती दगडाची खाण होती. ---------------------:--------: मग तिथे काय घडले ? ------------::-:-------------- 1: बळी आणि उमा हे दोन कामगार तिथे राबत होते. त्याना साथ त्यांच्या जीवाभावाच्या पत्नी देत होत्या , लीला अन सुभद्रा . उमाची बहीण लीला ही बळीची पत्नी, तर बळीची बहीण सुभद्रा ही उमाची पत्नी . 👉2 : दोन्ही जोडप्यात, खाणमालकाने एकच झोपडी राहावयास दिली होती. अन, मध्य भागी लाकडी पेट्याचि पडदी टाकून. एका बाजूला बळी नि लीला, अन दुसऱ्या बाजूस उमा अन सुभद्रा, असा त्यांचा संसार चालू होता. अत्यंत सुखी होते ते. चौघेच्या चौघे कष्टत होते,आणि आनंदाने जगत होते. असे अनेक जातीचे व अनेक प्रांताचे शेकडो कामगार तिथे आनंदाने नांदत होते. बळी व उमा खूप कष्ट करीत . सर्वांशी सलौख्याने रहात, कुणावर अन्याय करीत नसत 👉त्यामुळे एक प्रकारचा दरारा त्यानी निर्माण केला होता. 3: काही काळ गेला अन मधून अधून ते दारू पिऊ लागले . 4 : त्या कामगार वस्तीत दारू पीने हे मोठेपणाचे लक्षण मानले जाऊ लागले . 5 : लीला व सुभद्रा याना आपल्या नवर्यानी दारू पिणे आवडत नसे . 👉कारण दारू वाईट आहे म्हणून नव्हे , 👉तर दारुसाठि पैसे जातात म्हणून ! 6 : त्या वस्तीत दारू अगदी स्वस्त भेटे. *मुम्बई पोलिसांनी हद्दपार केलेले काही जण, खाणींत दिवसभर काम करीत . अन रात्रभर दारू काढित. वाईट हे वाईटाचाच ध्यास घेणार ! 7 : बळी नि उमा सुरुवातीला कधीतरी दारू प्यायचे , 👉मात्र आता थोडी थोडी रोज पिऊ लागले . 8 : असेच एकदा दिवसभराचे खाण काम सम्पले. अन ही दोन सुखी जोडपी आपापल्या झोपड्याकडे जाऊ लागली. 😼 तेंव्हा वाटेत झिंगर्या नावाचा दारूभट्टीवाला त्याना भेटला अन ए बळी ! ए उमा ! थोडी घे मर्दा , नवा कोरा माल काढलाय ! वगैरे वगैरे बोलून बळी व ऊमाला गळ घालू लागला. लीला व सुभद्रानि त्याला विरोध केला. पण उधार देण्याची भाषा करून त्या झिंगर्याने त्या दौघाला पटवलेच ! 9 : बिचार्या लीला व सूभद्राचा नाईलाज झाला. बळी व उमा त्या झिंगर्याच्या मागे दारू पिण्यासाठी म्हणून निघून गेले. जाताना त्यानी दोघीना सांगितले की, आम्हास उशीर लागेल, भाकर तुकडा खावून तुम्ही झोपून जा ! 10 : लीला अन सुभद्रा बिचार्या काय करणार ? चरफडत दोघीही आपल्या झोपडीत नीधुन आल्या. 11 : भाकर तुकडा करून लीला अन सुभद्रा या दोघी सगळ्यानी एकत्र जेवु म्हणून बळी व उमा ची वाट पाहू लागल्या . 12 : या दोघीही दिवसभरच्या कामानि पार थकल्याच होत्या. त्यानी दिवे मालवले अन न जेवताच तशाच झोपी गेल्या. 13 : खूप रात्री उशीरा बळी अन उमा नशेत तर्र्र होवून आले . 👉कशाचीही शुद्ध त्याना नव्हती . केवळ , पायाना रोज लागलेल्या सवयीने त्याना त्यांच्या झोपडी पर्यंत आणले इतकेच. 👉अंथरुन लागेल तिथे ते आडवे झाले 14 : बिचार्या सुभद्रा अन लीला ! त्याना आजकाल आपल्या पतिंच्या रात्री उशीरा येण्याची सवय झाली होती. आज तर दिवस भरच्या काबाड कष्टाने इतक्या गाढ झोपेत होत्या की, 👉आपल्या शेजारी कोण अन केंव्हा येवून झोपले हे त्यांना कळलेही नाही. अजिबात कळले नाही ! 15 थोडे क्षण आले नि गेले झोपेत, *देहाला देहाचा स्पर्श झाला. *मग तरुण देहांत एक विचित्र धग आली. *भावना गतिमान झाल्या . *त्या बेशुद्ध स्थितीत बेबंद झाल्या. *झोपेने नि श्रमाने भरलेल्या डोळ्यात धुंदी भरली *आणि !आणि! आणि सर्व काही *शांत झाले . *शांत झाले . 16 : नीद्रेने हळूच त्यांच्यावर पांघरूण घातले . ते चौघेही जीव घोरू लागले ! अंधारात ! अंधारात ! अंधारात ! ! 17 : पण याच अंधारात त्या स्थितीत , 👉रेशमासारखी नाजुक नाती कापराप्रमाणे भर्र्कन केंव्हा पेटली हे कुणालाच ऊमजले नाही . 👉दारूने आणि अपार कस्टाच्या थकव्याने हे नाहीच उमजले ! 18 : रात्र सरत आली . पहाट झाली. सारी वस्ती जागी होऊ लागली. सुभद्रा अन लीलाही जाग्या झाल्या. दोन्ही चुलीवरचे दिवे त्यानी पेटवले. 19 : त्यांचे लक्ष अंथरुणाकडे गेले. 👉काळजात चर्र झाले. चर्र झाले ! चर्र झाले ! 👉स्वतः च्या अंथरुणावर स्वतः चे भाऊच ! ! त्यांच्या मनात कम्प भरला . रात्रीचे प्रसंग आठवले. त्यांची ह्रुदये पेटली . 20 : अग्नि पेक्षाही दाहक अशी 👉पस्चातापाची आग त्यांच्या मस्तकाकडे सरकून त्या क्षणात वेडावल्या ! जीभा निश्प्रान झाल्या ! शब्द थिजले ! आशा हर्ष... आनंद हे सर्व भाव त्यांच्या डोळ्यात जळून भस्म भस्म झाले . त्याना प्रकाशाचीच भीती वाटू लागली . पटकन त्यानी दिवे मालवले. पून्हा अंधार झाला . 21 : भयंकर अंधारातही ती ह्रुदयाची आग शांत न होता . परत वेगानेच उठली अन , 👉पस्चातापाने त्या दोघीना त्या तल्याकडे ओढित नेले . 22 : मग उमा उठला, आपण कुठे आहोत हे त्याने पाहिले ! मनोमन दचकला . उठला अन निघून गेला ! 23 : मग बळी ही उठला. तोही थरथरला ! अन झोपडी बाहेर पडला ! 24 : कामाची वेळ झाली सारी श्रमशक्ति पून्हा खाणकामाला भिडलि . त्या श्रमशक्तित ते चारजण नव्हते . कुणीही त्यांची विचारपुसही केली नाही. दारू पिवून पडले असतील असेच सर्वांना वाटले असावे . 25 : सायंकाळी पाच वाजता खाणिला सुटीही झाली. रोजच्या रोज सुटी होताना , सुरुंग पेटवले जायचे. आजही ती सुरुंग पेटवायचि वेळ झाली . सुरुंगाचि मौज बघण्यासाठी तल्याकाठि कामगारांची गर्दी झाली. 26 : हातात बत्ती घेवुन सुरुंग पेटवन्यासाठी बळी कड्याकडे निघाला . ऐन सुरुंग पेटवायच्या वेळी बळी आला होता ...मात्र , आज उमा त्याच्या सोबत नव्हता ! 😼 इतक्यात झिंगर्या तिथे आला.अन म्हणाला, अरे बळी , उमा कुठे आहे ? आणि आज येणार का ? आज पण माल नवा काढलाय ! 27 : बळी काहीच बोलला नाही . पायाखाली पडलेला नारळाएवढा दगड त्याने उचलला अन , झिंगर्याला त्याने आडवा केला . दुसरा मोठा दगड उचलून त्याने झिंगर्याच्या डोक्यात घातला . झिंगर्या सापांसारखा वलवलू लागला . वलवलून शांत झाला .झिंगर्या मेला . 28 : झिंगर्याकडे मुळीच न पहाता बळी बत्ती घेवुन दोराने सरसर कड्यांवर चढला. त्याने सुरुंगाला बत्ती दिली . सुरुंग फाटन्या आधी त्यापासून दूर पाळायचे असते . तळ्याकाठचे लोक बळी पळ ! बळी पळ ! ! म्हणून ओरडले. 29 : बळी मात्र जागचा हलला नाही. हलणार नव्हता ! सुरुंगाचा स्फोट झाला तसा- एखाद्या दगडासारखा बळी वर उडाला अन, कड्यावरून थेट खाली आला .कोसळला . बळी गेला ! या जगातून दूर दूर गेला ! 30 : बळी अन झिंगर्याच्या प्रेताजवल लोकानी गर्दी केली. . कुणीतरी फोन करून अधिकार्यांना ख़बर दिली . 31 : इतक्यात एका म्हातारीने बोम ठोकली अन लोक तल्याकडे धावले, 👉सुभद्रा अन लीला या दोघिंचिही प्रेते पाण्यावर तरंगत होती . त्यांच्या रसरशीत चेहऱ्यावर त्या निळ्या कमळाच्या फुलांनी प्रेमळ छाया धरली होती . 32 : सारी श्रमशक्ति रडू लागली . सुभद्रा अन लीला त्या निळ्या फुलांजवळ पाण्यावर तरंगत्या दिसत होत्या . 👉पण पूर्वी ईतक्याच त्या निर्भय दिसत होत्या . 33 : इतक्यात एका माणसाने ख़बर आणली की, 👉 ऊमाचे प्रेत झाडाला लटकले आहे ! 34 : पोलीस आले . ते ही चक्राऊन गेले. त्यांना काहीच थांगपत्ता लागत नव्हता . अन लागणारही नव्हता ! पोलिसांनी मग , तीन आत्महत्या, एक खून अन एक अपघात अशी नोंद केली . 😼 अन त्याच वेळी एक मोठे विमान त्यांच्या डोईवरून भरकन निघून गेले . खाली तिथेच जमिनीवर काय झालय हे त्या बिचार्या विमानाला काय कल्पना ? अन त्या विमानात बसलेल्याना तर त्यांची काहीच तमा नव्हती . त्यांचा पिंड कधीच संवेदनशील नव्हता ! आज ही नाही . पण पण काय झाले होते ? खरे काय झाले होते याचा पत्ता कुणालाही लागला नाही. 👉 मानवाने पवित्र म्हणून जी नाती निर्माण केली , जी बंधने घातली , त्याचा भंग होताच , त्या चार जीवांनी स्वतः च्या जीवनाचा 👉 घोर अंत करून घेतला होता. 🙏भारतीय संस्कृतीच्या रक्षणार्थ ते बलिदान होते . ते घोर, घोर असे 👉प्रायचीत्त होते ! प्रायचीत्त ! आणि केवळ प्रायचीत्तच ! ------------------------ साहित्य सम्राट 💐अण्णाभाऊ साठे 💐 ------------------------ व्हाट्सप साठी लिपि लेखनआणि विश्लेषण मा धो खिलारे, सहाय्यक आभियंता , नाशिक. --------------------- विष्लेषण --------------------- अण्णाभाऊनि ही कथा लिहिताना ज्या भौतिक व नैतिक बाबींचा परामर्श घेतला त्याचा आपण विचार करूया . 1 : मुम्बईपासून अवघ्या 15 मैलांवर म्हणजे, आधुनिक जगापासून अगदी जवळ हा प्रकार घडतो. अधुनीकतेची खैरात शहरी भागापुरतीच मर्यादित असते, 👉अगदी जवळ असलेल्या मानवी समुहास त्याचा प्रसादही मिळणे शक्य नसते. 👉इथेच भौतिक सूख सम्रुद्धीने नटलेला असा इंडिया आहे आणि , 👉इथेच नववीचारा पासून, संस्कृतिच्या अम्रुता पासून, भारतीय स्वातंत्र्याच्या फायद्यापासून, कैक युगे दूर असलेला व रूढीने परम्परेने दारीद्र्याने , अगतीकतेने व व्यसनांधतेने विव्हलत असणारा भारत ऊभा आहे आहे . ज्याला संस्कृति म्हणतात, तिचे स्रुजन घडवण्यात , इन्डियाचे नव्हे तर , 👉भारताचे मौलिक असे योगदान आहे . अन तरीही भारत आज विव्हलत आहे. कण्हत आहे ! हे इथले क्रूर वास्तव आहे . 2 : अतिशय थोर म्हनवनारी मंडळी आपल्या देशबांधवासोबत किती असंवेदन शीलपणे वागतात. 👉 जीथुन विमाने उडतात,तिथेच अगदी थोड्या अंतरावर मानवी समूह असतो. तो आधुनिक जगाला वैभव प्राप्त करून देण्यासाठी सतत , कष्टाचे सागर उपसून, दोलतीचे डोंगर रचत असतो. हे ही या थोर पामराना माहीत नसते. 👉3 :श्रमाची संस्कृति आजुबाजुला वावरत असते,पण ती उघड्या डोळ्याने नव्हे , तर उघड्या ह्रुडयाने पहाण्याची द्रुष्टी त्या तथाकथित थोर लोकांना नसते. ते फक्त इतिहासातच रमत असतात. म्हणूनच,त्यांना हजारो वर्षापूर्वीचे हस्तिनापुर दिसते , पण अजूबाजूचे सध्याचे क्रूर वास्तव त्यांना दिसत नाही. 👉त्यांना श्रमिकांच्या निखळ व अव्यक्त किंकाळय़ा ऐकू येत नाहीत . समजतही नाहीत कारण ,त्यांच्या वेदनांशि काही देने घेणे नसते त्यांना ! 👉 कारण त्यांची संवेदना मेलेली असते . त्यांच्या संस्क्रितिने त्यांना केवळ अपमतलबी पणाच शिकवलाय . 👉धर्मांध होऊन छलायचे अन धनवंत होवून पिलायचे एवढेच त्यांना कळते . 4 : त्यांच्या या व्रुत्तीमुळे, खाणमालकासारखे केवळ नफाखोर् श्रमिकांच्या मूलभूत गरजांचाही विचार करीत नाहीत. 👉जर केला असता तर बळी अन ऊमाला स्वतंत्र झोपड्या त्याने दिल्या असत्या. मग हे घोर प्रसंग टळले असते. पण मानवी श्रमालाच जिथे प्रतिष्ठा यानी दिली नाही . तिथे श्रमिकांचि मानवी दुखनी या व्यवस्थेला कशी काय कळणार ? ही अण्णांची तड्फड आहे . 5 : श्रमिकांचे पर्यावरण नेहमी दूषित असावे, सदा न कदा ते व्यसनाधीन असावेत, नेहमी गुलाम मानसिकतेत असावेत अशी क्रूर भावना या नफाखोरानी बालगलेलि असते. आणि म्हणून, हद्द्पार झालेल्या झिंगर्या सारख्या कन्टकाचे लाड केले जातात. दारू पिणे म्हणजे ग्रेट - असा पोकळ समज मुद्दाम पसरवला जातो. जो पीनार नाही,त्याला वेड्यात काढायला ही व्यवस्था मागेपुढे पहात नाही 6 :आजचे समाज वास्तवाचे नीट निरीक्षण केले तर, सुशिक्षित आणि सुसंस्कृत म्हणवणारि मंडळी अगदी चालाखपणे जर विदेशी दारू पिणे हे ग्रेट समजतात, तर श्रमिकानि हातभट्टी वर समाधान मानने यात चूक काय हा प्रश्न अप्रस्तुत ठरू नये. 7 : याच दारूच्या व्यसनाधीनतेची नैतिक बाजू अतिशय क्रूर आहे. दारूने, घरादाराची वाट लागते, भिकारीपण येते एवढ्यापर्यंत वाचले व पाहिले ही आहे पण 👉दारुमुले नात्याला आग लागते संस्कृति नाश पावते. हे अण्णांच्या वरील कथेवरून कळते. या कथेला तोड नाही . 8 : महामानव सिद्धार्थ गौतमाने मानवी जगाला दिलेल्या पंचशिला मध्ये, 🙏 सुरा मेरय मज्ज,पमादथाना वेरमनी -अर्थात, मी मादक द्रव्याचे सेवन करणार नाही,💐 असे म्हणणारे शील का दिले ? हे या कथेवरून अगदी स्पष्ट कळते 9 :भारतीय संस्कृति चे पाईक हे श्रमिकच होते. अजाणते पणी का असेना, त्या चोघाकडुनही चुका झाल्या होत्या. कुणालाही न कळू देता या जगातली सर्वोच्य शिक्षा त्यानी स्वतः हून स्वीकारली. खरोखरच हे प्रायचित्त तर होतेच पण, संस्कृति च्या रक्षणार्थ बलिदानच होते. 10 :मात्र हे बलिदान देण्यापूर्वी ज्या नीच माणसामुले आपल्यावर ही पाळी आली , त्या झिंगर्याला त्यानी सम्पवले. 11: अण्णांनी आपल्यापुढे कथा ठेवली आहे. नव्हे तर एक लढा ठेवला आहे. समाजाच्या नैतिक उत्थानासाठी तो लढावा लागणार आहे, अ ) दारू पीनाराच्या विरुद्ध, ब ) दारूला प्रतिष्ठा देणार्याच्या विरुद्ध, क ) दारू प्यावयास भाग पाडनार्या पर्यावरणाच्या विरुद्ध, ड ) दारू च्या आधारे समाज बिघडवनार्याच्या विरुद्ध, इ ) महिला विभागाला दारू विरुद्ध लढण्यासाठी तयार करणे साठी ! धन्यवाद ! यावर घोर चिंतन करूया अन समाजातील व्यसनाढिनतेविरुद्ध निर्णायक वळणावर येवू या